Zamek Syców - Schloss Wartenberg - Utracony raj

Budowla nigdy nie została ukończona. Syn Gustawa Calixt Peter (1817-1882), z braku pieniędzy zrezygnował z pomysłu ojca i postanowił rozbudować zamek miejski.

Zamek miejski w 19 wieku, widok frontowy , Autor: E v. Kornatzki. Fotografia ze zbiorów Muzeum Regionalnego w Sycowie.

Tak rozpoczęła się budowa zamku w Sycowie, który cieszył swą wspaniałością i przepychem oczy mieszkańców do zakończenia II wojny światowej. 26.05.1853 r. odbyło się wmurowanie kamienia węgielnego pod budowę książęcego zamku. W tej uroczystości uczestniczyli Calixt Peter Johann Biron von Curland, jego małżonka, prezydent Śląska, hrabia von Malzan z Milicza oraz wielu innych znakomitych gości. Plan budowy został sporządzony przez Karla Wolfa urodzonego 23 marca 1820 r. w powiatowym miasteczku Blankenburg, w górach Harzu. Był najstarszy synem Carla Heinricha Wilhelma Wolfa (1793-1869), głównego radcy budowlanego, kawalera Orderu Henryka Lwa. Według jego planów powstały takie zamki jak w Myśliborzu czy Szczodrem. Budowla powstawała w kilku fazach. W pierwszej fazie przedstawiała czworokąt z czterema narożnymi wieżami i została zaprojektowana w stylu angielskim. Głównym elementem zamku była attyka, zdobiona pseudomachikułami zwieńczonymi krężelami. Główne wejście umieszczone w ryzalicie osłaniał portyk, zwieńczony tarasem. Okna oprawione były w gzymsowe nadokienniki załamane prostopadle ku dołowi. Przy ulicy Szkolnej został później dobudowany budynek gospodarczy - (pralnia). Miejsce między zamkiem a budynkiem gospodarczym tworzyło dziedziniec.

Kolejne części zamku zostały wzniesione przez Gustava Petera Johannesa Birona von Curland (1859-1941) co wspomina w swojej książce Joseph Franzkowski „Geschichte der freien Standesherrschaft der Stadt und des Landrätlichen Kreises Gross Wartenberg. W roku 1886 rozpoczął on rozbudowę zamku przy ulicy szkolnej.

Zamek od strony parku po ukończeniu pierwszej fazy budowy i po rozpoczęciu dobudowy przy ulicy Szkolnej. Zdjęcie ze zbiorów prywatnych.

Przy froncie ulicy pomiędzy zamkiem a kościołem ewangelickim książę dobudował w roku 1894 bramę wjazdową z dwoma pomieszczeniami mieszczącymi nadleśnictwo i salę modlitewną.

Obydwie były oddzielone gotyckimi wieżyczkami z herbem książęcym.

Ostatni etap rozbudowy rozpoczął się w roku 1906. Rozpoczęto pracę nad zaczętą rozbudową zamku przy ulicy Szkolnej. Powstała wówczas tzw. nowa część zamku mieszcząca się w części gdzie obecnie znajduje się budynek – dawniej sklep RDT. Cała bryła zamkowa otrzymała trzy piętra. Projekt został wykonany przez wrocławskiego architekta Felixa Henry. Prócz tego stare drewniane zasilanie wodne wymieniono na nowe. W nowej części zamku zamieszkali po roku 1939 Karl Biron (1907-1982) z małżonką Herzeleide von Preußen. Według danych znajdujących się na dokumencie, sporządzonym po roku 1913, który służył do kalkulacji podatków, fazy budowy zamku przedstawiały się następująco:
Zamek Schloss Wartenberg:

..................	Powierzchnia m2	Wysokość m	Rok powstania
Zamek książęcy	1476,53	14,50	1853
Dobudowa zamku	396,21	14,50	1905
Dalsza rozbudowa	675,79	11,10	1913
................	Ewent.	15, 30
................	Ewent.	14
................	Ewent.	10,50

Przybudowki:

Nowa część zamku ze słynnymi schodami z piaskowca ukończona w roku 1913.

..................	Powierzchnia m2	Wysokość m	Rok powstania
Dobudowa kuchni	82,23	9,70	1878
Dalsza rozbudowa kuchni i budynków gospodarczych	288,30	9,70	1890
Sala modlitewna i nadleśnictwo - Brama wjazdowa	245	5	1896

Ernst Johann, obecna głowa rodziny Biron von Curland, opisując zamek stwierdził, iż z pewnością nie można go zaliczyć do najpiękniejszych na Śląsku, ale zebrane w nim wyposażenie należało do najbardziej gustownych i wyrafinowanych . Ściany zamku zdobiły przede wszystkim portrety rodzinne malowane przez najbardziej znanych artystów świata jak Jean Baptiste Greuze, Jacgues – Louis David, Jean Baptiste Regnault, Fridrich Augustka Kulbach, Walter Firle, Richard Cosway, George Ramney, Christian Morgenstern, Gustav Schönleber, Iwan Aiwasowski, Johann Heinrich Wilhelm Tischbein, Eugen Bracht, Ludwig von Zumbusch czy Cornelius Max. Najcenniejszy obraz, namalowany przez Albrechta Dürera, został podarowany przez Ernsta Johanna Birona Fryderykowi Wielkiemu i oddany Gustavowi Bironowi przez cesarzową Augustę.

Wśród przedmiotów codziennego użytku znajdowały się miedzy innymi duńskie, rosyjskie i niemieckie sztućce na 120 osób. Jeden ze srebrnych kompletów sztućców należał do Dorothei Biron von Curland. Porcelana berlińska na 24 osoby miała niebieski pasek i była zdobiona kwiatami, a podarowana została przez króla pruskiego. Paryska porcelana była czarna i zdobiona była monogramem Dorothei Biron von Curland. Miśnieńska porcelana na 120 osób miała ciemnoniebieską obręcz i była podarowana przez Augusta III Mocnego księciu kurlandzkiemu. Chińska porcelana do herbaty znajdująca się w zamku pochodziła z czasów Ernsta Johanna (1690-1782), którą podarował mu w roku 1734 cesarz Chin, miała one złote zdobienia i była niebieska.

Szkło pochodziło z Wenecji i innych części Europy. Weneckie szkło miało wyryty monogram rodziny książęcej. Podobny był serwis z Karlsbad. Pokoje zdobione były przez różne chińskie i azjatyckie wazy, a także posągi przedstawiające członków rodziny, dłuta takich artystów jak Begas i Rauch. W pokojach znajdowały się staroniemieckie meble barokowe, włoskie, polakierowane meble chińskie, jak również sprzęty jadalne w stylu „empire”, meble Biedermajer. W każdym salonie i pokoju gościnnym mijający czas sygnalizowały zegary (łącznie 58 sztuk). Książę Karl Biron von Curland (1907-1982) napisał w swojej biografii, iż jednym z sycowskich zwyczajów było, iż raz w tygodniu przez zamek przechodził zegarmistrz ustawiając i nakręcając zegary. Kilka salonów było wyłożonych jedwabiem. Najbardziej reprezentacyjnym pomieszczeniem była biała sala. To w niej odbywały się najważniejsze uroczystości rodzinne. Z niej można było wyjść na balkon i popatrzeć na przepiękne założenie parkowe.

Prawdopodobnie wejście do zamku. Zdjęcie ze zbiorów prywatnych	Jeden z salonów. Zdjęcie ze zbiorów prywatnych	Salon, na zdjęciu portrety czterech księżnych kurlandzkich. Źródło: Josepf von Golitschek „Schlesien Land der Schlösser“ Würzburg 2000.
Gabinet Gustava Petera Johannesa. W tle kareta, prawdopodobnie prezent carowej Anny Iwanownej dla Petera Birona.(Zdjecie ze zbiorów prywatnych.).	Gabinet Gustava Petera Johannesa. Nad kominkiem portret z synem Wilhelmem. Zródło: Josepf von Golitschek „Schlesien Land der Schlösser“ Würzburg 2000.	Gabinet księżnej Francoise Biron (żony Gustava Petera Johannesa). Na zdjęciu portrety rodzinne malowane przez Zumbuscha. Zdjęcie ze zbiorów prywatnych.
Biała sala. Źródło: Josepf von Golitschek „Schlesien Land der Schlösser“ Würzburg 2000 i pracownia. (Zdjęcie ze zbiorów prywatnych.)	Schody.(Zdjęcie ze zbiorów prywatnych.)	Pracownia. (Zdjęcie ze zbiorów prywatnych.)

Na podłogach leżało około 20 orientalnych dywanów. Na ścianach wisiały gobeliny przedstawiające widoki oraz sceny polowań. W jednym z salonów wisiał flamandzki dywan ścienny z XIV wieku przedstawiający poczęstunek u króla Baltazara. Prawdziwym skarbem była książęca biblioteka licząca ok. 5 tys. tomów. Wśród nich były francuskie książki z XVII i XVIII w., najczęściej w skórzanej oprawie, a wśród nich pierwsze wydanie encyklopedii Diderota oraz niemieckie, francuskie i łotewskie dzieła z XVIII wieku.

Najbardziej ulubione pamiątki rodzinne opuściły zamek Gross Wartenberg po podziale powiatu po pierwszej wojnie światowej. Rozwścieczony Gustav Peter Johannes Biron von Curland zabrał je ze sobą, przenosząc się do swojej willi Eden w Baden – Baden, co uchroniło je przed zniszczeniem. Wiele najcenniejszych pamiątek rodzinnych opuściło Syców w skrzyniach w roku 1939.

Po wkroczeniu Rosjan w styczniu 1945 roku zamek został ograbiony przez przygraniczną, pozostałą w mieście, a także napływającą ludność i spalony. Według relacji Eleonory Doktor, która przebywała w Sycowie po wkroczeniu Rosjan, zamek był wypalany stopniowo przez dwa tygodnie. Prawdopodobnie uciekający Niemcy podpalili już znajdujące się tam dokument ministerstwa Trzeciej Rzeszy. W latach 1948-1949 rozpoczęto tworzenie planów odbudowy zamku. W latach 1951 - 1956 przeprowadzono jednak jego całkowitą rozbiórkę.

Przypuszczalny rzut na zamek z lotu ptaka, rozrysowany przez Darka Majewskiego.

Rozkład zamku z reprezentacyjną częścią parku i ogrodami oraz słynną palmiarnią. 1. Nadleśnictwo 2. Sala modlitewna z roku 1896. 3. Najstarsza część zamku z roku 1853 4. Budyneki gospodarcze z lat 1878-1890. 5. Część zamku rozbudowana w roku 1905. 6. Nowa część zamku z roku 1913. 7. Pole tenisowe. 8. Palmiarnia 9. Rzeźby francuskie.

Literatura:

Akta Majatku Księcia Birona von Curland, syg. 231, Archiwum Państwowe we Wrocławiu.
Alfred Opitz: Erinnerungen an Groß Wartenberg.
Badurska Zofia: w Rocznik Sztuki Ślaskiej, tom XV, „ Zamek w Myśliborzu koło Jawora…”, Wrocław 1991
Bruno Wolf: „Erinnerungen an die Prinzliche Schloßgärtnerei in Groß Wartenberg“
Franzkowski Joseph: Geschichte der freien Standesherrschaft der Stadt und des landrätlichen Kreises Groß Wartenberg, Groß Wartenberg 1912
Gajda Łucja: „Park krajobrazowy w Sycowie”, Zeszyty historyczne, Syców 1996
Jerzy Mozgawa, dr inż. Krzysztof Bądkowski, mgr inż. Janina Koc, Zbigniew Kowalski ., Stowarzyszenie Naukowo – Techniczne Inżynierów i Techników Ogrodnictwa Zespół Rzeczoznawców. „ Ewidencja parku zabytkowego w Sycowie. Warszawa 1986
Josepf von Golitschek „Schlesien Land der Schlösser“ Würzburg 2000
Kulak Teresa: Syców i okolice od czasów najdawniejszych po współczesność, Wrocław – Syców 2000
Müller, geb. Bigos. Erinnerungen.
Wspomnienia Karla Birona von Curland