© Adam Noczyński oraz Izabela Noczyńska – Drozd, Syców 2008

Zamek Syców - Schloss Wartenberg - Utracony raj

Park

Nieodłączną częścią założenia rezydencjonalnego stał się park. W minionych latach, ale często i współcześnie tereny parkowe upiększają i eksponują budowle. Z literatury można wywnioskować, że park w Sycowie został założony w latach 1813-1821 przez Gustava Calixta Birona von Curland (1780-1821) i rozciągał się od zamku miejskiego do Winnicy, gdzie książę kurlandzki planował budowę zamku. Plany powstały na wiosnę w roku 1813. Od zamku miejskiego biegła nowa droga, która dzieliła dwa ogrody i miała długość od 25 do 30 metrów. W obrębie parku znajdowały się dwa folwarki: duży i mały. Przy założeniach wykorzystano podmokłe łąki. Nowymi elementami były bażanciarnia i drogi biegnące w stylu angielskim. Park urozmaicały 4 stawy: Trzcinowy, Żabi, Zamkowy i Kaczy. W zamku miejskim znajdowały się pomieszczenia dla urzędników. Stary wał obronny w pobliżu zamku został zburzony, zasypano fosę, a powerzchnia została wyrównana i zagospodarowana. Część południowo-wschodnia posłużyła do rozszerzenia ogrodów zamkowych. Park rozciągał się do Winnicy, a w ogrodzie owocowym znajdowała się kręgielnia z restauracją, udostępniona dla publiczności.
Widok na staw stajenny, zwany później zamkowym Widok na część naturalistyczną. Promenada

Kaffee
Kawiarnia na Winnicy. Zdjęcie ze zbiorów prywatnych z okresu przedwojennego.
Największe zmiany w założeniu parkowym wprowadził Calixt Peter Biron von Curland (1817-1882), przy okazji rozbudowy zamku miejskiego. Resztki zamku z okresu piastowskiego zostały zburzone, ażeby stworzyć widok na staw. Skarpa za kościołem ewangelickim stała się częścią reprezentacyjną parku. W późniejszym okresie została zabudowana pergolą. Założenia parkowe zostały wówczas upiększone, a na południowej części Winnicy wybudował kawiarenkę, gdzie ludność miejska po spacerze na parkowej promenadzie mogła odpocząć. Resztki zamku na Winnicy natomiast zostały zamienione na owczarnię. Tuż przed Winnicą znajdowało się także mniejsze wzniesienie – Grünberg (Zielona Góra), która była wykorzystywana przez narciarzy, a drzewa na niej sadzone były w odpowiednie pasy.

Ciekawym pomysłem, który zrealizował Calixt Peter Biron von Curland (1817-1882), było wybudowanie palmiarni. Po powrocie z Egiptu umieścił tam palmy.

W parku rozpoczęły się natomiast prace melioracyjne. Osuszone zostały: Staw Zamkowy w pobliżu skarpy i Staw Trzcinowy. Odtąd małe strumyki zaopatrywały dwa stawy od strony południowej: ten przy ujeżdżalni i Staw Kaczy. Istnieją zachowane mapy tych melioracji. Na miejscu dużego folwarku powstał staw i sztucznie usypane długie na 400 metrów dwuczęściowe wzniesienie. Każde wzniesienie w parku otrzymało swoją nazwę. Trzy góry wokół Stawu Zamkowego zwanego Stajennym nazywały się: Alpen (Alpy), Hexenberg (Góra Czarownic) i Teufelsberg (Góra Czarcia). Na Górze Czarciej znajdował się pomnik upamiętniający psa księcia Gustava Birona von Curland. Tak jak dzisiaj były one wykorzystywane przez dzieci do zabaw w zimie.

W roku 1884 Gustav Peter Johannes Biron von Curland (1859-1941) kazał wznieść nowoczesne budynki ujeżdżalni.
Park Podjazd <Ujeżdżalnia
Widok na park z tarasu zamkowego. Zdjęcie ze zbiorów prywatnych Podjazd pod zamek. Zdjęcie ze zbiorów prywatnych Budynki ujeżdżalni.Zdjęcie ze zbiorów prywatnych

W roku 1887 założenia parkowe zostały rozszerzone o cześć z mauzoleum. Wykorzystano w tym celu przylegające do Pawłówka pola uprawne według projektu dyrektora Richtera z Wrocławia 1889/90.
Mauzoleum Mauzoleum
Plan układu ścieżek wokół mauzoleum Mauzoleum z okresu przed pierwszą wojna światową. Zdjęcie ze zbiorów prywatnych.

Pracę wykonał mistrz Weber według planów W. Rheininsa. Do tego mauzoleum przetransportowano zwłoki Gustawa Calixta Birona i Karla Ernsta Birona. Żona Gustava Petera Johannesa zmarła 15 października 1890 roku. Została pochowana 18 października 1890 w nowo wybudowanym mauzoleum.

Mauzoleum miało czworokątną piwnicę mieszczącą sarkofagi, zasypaną po drugiej wojnie światowej. Przed wejściem na środku znajdował się płaskowyż w kształcie krzyża. W oknach znajdowały się witraże, a na samym szczycie umieszczono krzyż. Zadaniem pomocników ogrodników było codziennie otwieranie żelaznych krat i dębowych drzwi.

Reasumując wiadomości dotyczące sycowskiej siedziby Bironów warto jeszcze wspomnieć jeszcze o kilku ważnych aspektach dotyczących rezydencji.

Część granicząca pośrednio z pomalowanym na żółty kolor zamkiem była ogrodzona płotem i przeznaczona na użytek domu książęcego (aż do grobli), pozostałość była udostępniona dla publiczności. Najbardziej reprezentacyjna była część podjazdu. Za kościołem ewangelickim znajdowała się pergola i fontanna z „rybką”.

Tam rosły także rododendrony i magnolie. Wychodząc z nowej części zamku po schodach można było udać się na pole tenisowe. Tam bawił się między innymi czteroletni Ernst Johann Biron von Curland, mieszkający obecnie w Niemczech. Po prawej stronie znajdowała się także mała fontanna z aniołkiem.

W trzyczęściowej palmiarni przy zamku znajdowały się w ogromnych kubłach stuletnie rośliny. Należały do nich pomarańcze i mandarynki oraz wiele kwiatów doniczkowych. Palmiarnia była zasilana w wodę. Jej środkowa część miała wysokość około 10 metrów. Do uprawy ananasów służył budynek tzw. satira, ogrzewany drewnem. Uprawa ananasów przestała być dla rodziny Bironów rentowna po pierwszej wojnie światowej. Co roku zbierano 4 do 5 centnarów owoców. Do uprawy azali i róż służyły dwie dwuspadowe szklarnie. Palmiarnia była połączona z budynkiem przy ulicy Ogrodowej (Gartenstraße), w którym znajdowała się kwiaciarnia, gdzie ludność miejska mogła się zaopatrzyć w kwiaty doniczkowe i cięte, a także wieńce.

Mapa Palmenhaus
Rozkład zamku z reprezentacyjną częścią parku i ogrodami oraz słynną palmiarnią. Zdjęcie ze zbiorów prywatnych. 1. Zamek 2. Kościół ewangelicki. 3. Trzy figury z brązu. 4. Fontanna z ”rybką”. 5. Figury czterech pór roku. 6. Kielich z brązu. 7. Pole tenisowe. 8. Palmiarnia 9. Figura rycerza na koniu 10. Ogrody książęce. Zdjęcie spalonej palmiarni z roku 1985. Zdjęcie ze zbiorów prywatnych

W ogrodach książęcych w inspektach uprawiano kwiaty i warzywa. Przed Bożym Narodzeniem sadzono kwiaty wiosenne: lilaki, konwalie, hiacynty i tulipany, które zakwitały w okresie dni świątecznych.

W roku 1900 dyrektor Köchel założył wzorcowy ogród szpalerowy, wykorzystując przyległe do Pawłówka grunty. Otaczał go wybudowany w stylu angielskim ceglany płot, a na jego rogach znajdowały się wieżyczki, w środku znajdował się budynek mieszkalny dla pomocników ogrodników. W roku 1910 wrocławska firma Andre wybudowała tam 3 nowoczesne szklarnie. Dwie z dachem dwuspadowym i jedna jednospadowa przy murze do uprawy winorośli i brzoskwiń. Były one wyposażone w centralne ogrzewanie. Uprawiano tam także kwiaty. Na przykład sprowadzoną przez księżną Francoise Biron begonię: Beg Gloar de Loraine. W ogrodzie szpalerowym uprawno także: sałatę, kalarepe, kalafior, pomidory, ogórki, melony oraz truskawki, które zaspakajały potrzeby domu książęcego. Nie dokonywano żadnych dodatkowych zakupów. Nie stosowano także nawozów sztucznych. Woda w Stawie Kaczym była tak czysta, iż w zimie wydobywano do niego lód, przechowywany w pobliżu zamku na potrzeby domu książęcego. Był on składowany w dole przy browarze miejskim. Bramę wjazdową do ogrodów książęcych strzegły dwa lwy, z których do dzisiejszych czasów zachował się tylko jeden.

Na mapie projektu założenia rezydencji z roku 1813 widnieje podpis Wilhelma Grapowa.

4 Pory Staw zamkowy
Cztery pory roku Staw zamkowy

Jednak nie on był projektantem założeń parkowych. Był tylko pełnomocnikiem księcia Birona i inspektorem budowlanym. Według wspomnień Alfreda Opitza, który pracował w Sycowie jako pomocnik dyrektora ogrodów książęcych od roku 1909, park był projektowany według wytycznych księcia Hermana Pücklera . Według relacji ówczesnego dyrektora Köchela przy projektowaniu ogrodów pracowano według propozycji księcia Pücklera.
Mapa
Mapa rezydencji książąt kurlandzkich sporządzona po roku 1913. Zdjęcie ze zbiorów prywatnych.

Można jednak ustalić, że park ze względu na formę przedstawiał typ romantyczny. Takie parki powstawały w ówczesnych czasach na całym obszarze Europy, jak na przykład park Friedricha Ludwiga Sckella (1750-1823) w Monachium.

Przed samym zamkiem i w jego pobliżu ustawionych zostało szereg ciekawych i oryginalnych rzeźb, przywiezionych głównie z Francji.

Dziś w pobliżu kościoła ewangelickiego tam, gdzie kiedyś stał zamek miejski, znajdują się dwie grupy rzeźb przyzamkowych i parkowych. Pierwsza z nich to 4 figury, będące alegoriami rzek Francji. Dwie z nich to kopie rzeźb znajdujących się w Wersalu. Do 1945 roku znajdowały się one na podjeździe zamkowym przed portalem wejściowym. Druga grupa figur to rzeźby parkowe przedstawiające 4 pory roku, które pierwotnie umieszczone były na skarpie za kościołem ewangelickim przy pergoli, a tłem dla nich były rosnące do dnia dzisiejszego graby. Zostały przywiezione z Francji i wręczone jako posag księżnej Francoise Biron von Curland. Wiele z rzeźb zostało uszkodzonych po wkroczeniu Rosjan do Sycowa po II wojnie światowej. Część została wywieziona, w tym między innymi figura rycerza na koniu, która znalazła się we Wrocławiu.

Historia parku po drugiej wojnie światowej:
1960 – Budowa restauracji „Parkowa“, 1972-73 alejki i drogi zostały wyasfaltowane a na pierwszym stawie zostają wybudowane magazyny dla sprzętu sportowego - w latach 80 prowadzono dyskusje na temat odnowy parku 1986 – zburzenie palmiarni, 1999 – budowa obwodnicy, podzielenie parku, 2005 – park został uszkodzony podczas burzy.


© Adam Noczyński, 2008 Syców