(...)Jak wyżej możemy przeczytać, Gmina Żydowska istniała już w roku 1657. Nie był związana z żadną inną synagogą i zrzeszała tylko Żydów mieszkających w odległości jednej mili. Swoje nabożeństwa odprawiała w wynajmowanych lokalach, którego użytkowanie ograniczało się do modlitw porannych i wieczornych i podczas szabatu według starego izraelickiego rytuału pod kierownictwem naczelnika i szojeta. W roku 1804 gmina liczyła wśród mieszkańców miasta 32 żydów. Według wykazu z roku 1804 w mieście było 10 żydowskich rodzin. Lokal modlitewny znajdował się wówczas w kamienicy rzeźnika Kaisera (nr 33), za co płacono czynsz w wysokości 60 talarów. Wynajem wiązał się z wieloma niedogodnościami. Z tego powodu i w związku z wzrastająca liczbą rodzin zdecydowała się gmina na zakup własnego domu do celów modlitewnych. Okazja nadarzyła się w roku 1825. Pomiędzy 10 czerwca o 5 lipcem tegoż roku zakupiła gmina przyległą do murów miejskich przy ulicy Ogrodowej za cenę 487 talarów posesję. Ponieważ stowarzyszenie religijne żydowskie nie posiadało praw publicznie zarejestrowanego stowarzyszenia według prawa krajowego i jako takie nie było w stanie nabyć majątku, Gmina Żydowska, postarała się o uzyskanie pozwolenia do zakupu domu i założenia w nim synagogi. Prośba obu naczelników Gminy (od roku 1819): dzierżawcy Abrahama Altmanna i kupca Simona Hirschela odniosła oczekiwany sukces. Udzielona koncesja brzmiała:
„Królewski Rząd na podstawie reskryptu Królewskiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z 25 listopada 1825 roku w zgodności z prawem krajowym udziela gminie żydowskiej zgłoszonego przez naczelników 5 września 1825 roku pozwolenia państwowego do zakupu leżącego pod numerem 92 domu mieszczańskiego i urządzenia w nim domu modlitewnego. Postanowione Wrocław, 15 grudzień 1825 roku. Rząd Królewski I Oddział.”
Po potwierdzeniu magistralnym z 5 września 1825 roku Gmina Izraelicka musiała wziąć na siebie odpowiedzialność za wszystkie spoczywające na zakupionej działce obowiązki i nakazy. Na urządzeniu domu modlitewnego i przyległemu do niego domowi nie stało już nic na przeszkodzie i wkrótce zostało to uczynione.
Członkami Gminy oprócz nazwanych wcześniej naczelników byli:
Lazaruz Hirsch Tischler, Israel Cale, Izaak Bermann, Seligmann, Rosenfeld, Jakob Brahm, Samuel Rosenfeld, Bernhard Jedermann, Kaiser Henschel, Joachim Jedermann, Seligmann Papennhaim, Moritz Wartenberg, Samuel Cohn, ST. Haenschlein, Natan Jedermann. W roku 1836 zostały uporządkowane sprawy gminy, które regulował statut. Równocześnie została założona kasa miejska, do której mieszkańcy według potrzeb musieli wpłacać odpowiednie kwoty. Także w roku 1846 powstała Kasa Biednych, z której biedni żydzi i podróżujący otrzymywali wsparcie.
Kiedy z biegiem czasu dom modlitewny przestał spełniać wymogi i nawet gdyby przeprowadzono wnikliwy remont, uznano konieczność wybudowania nowego za najbardziej celowe. Powstał w roku 1880 jako prosta ale pełna smaku forma. W swojej południowej części utworzono służącą Bogu salę modlitewną ze znajdującym na zachodzie portalem i przedpokojem, a w północnej części było utworzone mieszkanie szojcheta. Wiele zasług dla powstania synagogi poczynił naczelnik Moritz Ucko. Podczas gdy stary budynek połączony był rzędowo z resztą budynków przy ulicy Ogrodowej, nowy nie przylegał tym razem do żadnego i w konsekwencji pomiędzy budynkami utworzyła się przestrzeń łącząca ulicę Ogrodową z leżąca równolegle po drugiej stronie. Ta przestrzeń łącząca zwana w mowie potocznej uliczką Szojcheta później uliczką Synagogi była używana przez przechodniów niezakłócanie do roku 1909, gdy zabarykadował je żydowski kantor, zamykając furtkę do posesji. Sąsiedztwo synagogi złożyło ze względu na to ograniczenie zażalenie. W przeprowadzonym wskutek tego postępowaniu zostało dowiedzione, że uliczka synagogi nie jest publiczną drogą lecz częścią posesji i jako taka należy do gminy żydowskiej. Pomiędzy 14/18 a 15 kwietniem 1910 roku doszło do porozumienia pomiędzy administracją policji, miastem Gross Wartenberg i zarządem synagogi w następujących skutkach:
1. Policja drogowa i miasto Gross Wartenberg uznaje, że tzw. uliczka Synagogi nie jest drogą publiczną, lecz częścią posesji nr 92 Gross Wartenberg i jako taka stanowi własność Gminy Żydowskiej Gross Wartenberg.
2. Gmina Żydowska zezwala w przyszłości na swobodne korzystanie uliczki Synagogi jako drogi spacerowej; policja drogowa zobowiązuje się jednak przy pomocy kluczy każdorazowo o godzinie 10 przy kontroli zamknąć bramę przez strażnika nocnego i otworzyć przy wymarszu.
3. Zapisane w punkcie 2 postanowienie ustępuje a) gdy działka zostanie pozbawiona swojego czysto wyznaniowego charakteru b) jeśli działka stanie się własnością innego c) jeśli ze względu na konieczną przebudowę lub rozbudowę synagogi zostanie utracone przejście.
| © www.gross-wartenberg-sycow.pl |